Niektóre problemy rozwijają się stopniowo i przez długi okres czasu mogą pozostawać niezauważone przez osobę, której dotyczą, a także jej otoczenie. Na sam początek określone zachowanie może pojawiać się tylko w wybranych sytuacjach, np w trakcie spotkań towarzyskich, w czasie stresu lub jako sposób na oderwanie się od codziennych zadań. Z czasami może natomiast rozpocząć zajmować więcej sugestie i wpływać na rytm dnia.

Uzależnienia nie dotyczą jedynie jednej dokładnie określonej substancji czy aktywności. Mogą posiadać różnorakie podłoże i przebieg, dlatego przy ocenie kłopotu znaczenie ma nie tylko to, jak często dane zachowanie występuje, lecz też jakie miejsce zajmuje w życiu. Ważnym sygnałem bywa sytuacja, w której osoba podejmuje próby ograniczenia zachowania, niemniej jednak prędzej czy później wraca do wcześniejszego schematu. Warto również zwrócić uwagę na sytuacje, gdy określona czynność zaczyna być traktowana jako kluczowy sposób radzenia sobie ze zdenerwowaniem, napięciem, samotnością lub innymi trudnymi stanami emocjonalnymi.

W praktyce walka z uzależnieniem na prawdę często wiąże się z koniecznością zmiany kilku elementów powszechnego funkcjonowania jednocześnie. Samo unikanie określonej substancji albo zachowania nie zawsze rozwiązuje wszystkie trudności, szczególnie jeśli wcześniej pełniło ono konkretną funkcję. Jeśli przykładowo służyło rozładowywaniu napięcia po konflikcie albo pozwalało na tymczasowe odcięcie się od problemów, podobne sytuacje mogą nadal wywoływać silną potrzebę powrotu do dawnego sposobu działania. Dlatego ważne jest obserwowanie własnych reakcji i zauważanie powtarzających się okoliczności. Pomocne może być zwracanie uwagi na porę dnia, miejsce, osoby teraźniejsze w danej sytuacji oraz emocje pojawiające się przed impulsem. Nie znaczy to, że samo rozpoznanie takich współzależności wystarczy do rozwiązania problemu. Pozwala jednak dokładniej określić momenty, w których utrzymanie zmiany staje się w szczególności trudne. W zależności od rodzaju uzależnienia potrzebne mogą być również różne formy fachowej pomocy, ponieważ inne zagrożenia i ograniczenia występują przy poszczególnych substancjach oraz zachowaniach.

Zastanawiając się nad tym, jak pokonać uzależnienie, trzeba brać pod uwagę też wcześniejsze doświadczenia. Próba, która zakończyła się powrotem do dawnego schematu, może dostarczyć informacji o tym, czego zabrakło albo jakie okoliczności okazały się zbyt trudne. Nierzadko kłopotem jest brak przygotowania na sytuacje stresowe, innym razem zbyt szybkie wprowadzanie wielu przekształceń naraz. Znaczenie mogą posiadać także relacje z osobami, z którymi przedtem powiązane było określone zachowanie. W takich ustaleniach niezbędne może być zobowiązanie nowych zasad kontaktu albo ograniczenie sytuacji, które sprzyjają powrotowi do nałogu. Nie za każdym razem jest to łatwe, zwłaszcza gdy uzależnienie przez długi okres czasu było częścią życia towarzyskiego lub rodzinnego. Warto także pamiętać, że nie każda trudność po zmianie znaczy to samo. W przypadku niektórych substancji nagłe odstawienie może powodować objawy wymagające oceny medycznej, dlatego sposób ograniczania ich przyjmowania nie powinien być ustalany wyłącznie na podstawie cudzych doświadczeń.

Zmiana dotychczasowego schematu może wpływać także na osoby pozostające w najbliższym sąsiedztwie. Bliscy często przez długi czas starają się pomagać, kontrolować sytuację albo łagodzić konsekwencje zachowania, co nie za każdym razem prowadzi do oczekiwanej zmiany. Zdarza się, że potrzebne jest przede wszystkim jasne określenie własnych granic i rozdzielenie odpowiedzialności za decyzje poszczególnych osób. Osoba zmagająca się z kłopotem może potrzebować czasu na rozpoznanie własnych mechanizmów działania, a rodzina lub partner również może mieć własne trudności powiązane z całą sytuacją. W miarę trwania procesu ukazują się pytania dotyczące organizacji dnia, pracy, odpoczynku, kontaktów społecznych i możliwości spędzania wolnego czasu. Te obszary nie są dodatkiem pozbawionym znaczenia, ponieważ wcześniejszy nałóg mógł zajmować w nich dużą przestrzeń. Jeśli zostaje ona nagle pusta, mogą pojawić się nuda, napięcie albo poczucie dezorganizacji. Z tego względu obserwowanie codziennych przemian i ich konsekwencji jest istotną częścią rozumienia tego, jak uzależnienie wpływa na funkcjonowanie człowieka.

Warto zobaczyć: Terapia dla osób współuzależnionych.